Bugün çağdaş kadınların sorunları yok değil. Hala kadın hakları diye ayrı bir hak olması gerekliliği sürmektedir. Erkek egemen toplum anlayışımız da tamamıyla terkedilmiş değil. Bunun yansımaları, kadınların sanatsal çalışmalarında da kendisini göstermiyor değil. Kadınlarımız çağdaşlık ile geleneksellik arasında sıkışmış durumdadır.
Dünyada da kadınların sanat tarihinde hak ettikleri konumu almaları, her dönemde karşı cins tarafından engellenmiştir. Bu koşullarda kadınların varlık gösterebilmeleri kolay olmamıştır. Kadınların sanat dallarında daha aktif rol üstlenmeleri ve erkek sanatçılar ile rekabet edebilmeleri, ancak yirminci yüzyılda gerçekleşmeye başlamıştır. 1940’lı yılllarda vatandaşlık haklarının şekillenmesi, 1950’li yıllarda eğitim koşullarının daha demokratik hale getirilmesi, 1960’lı yıllarda kadınların yaratıcılık adına yaptıkları yatırımlar ve feminizim hareketlerinin yaygınlaşması, kadınların sanatta söz sahibi olmalarında önemli adımlar olmuştur.
Dünya Kadınlar Günü ve Sanat
Tarih boyunca sanat dünyası, tıpkı diğer birçok alan gibi erkeklerin hakimiyetinde şekillendi. Kadınların sanatla ilgilenmesi bile bir dönem “gereksiz” ya da “hafif bir uğraş” olarak görülürken, profesyonel anlamda sanatçı kimliği kazanmaları hayli zorlu bir süreç oldu. Kadın sanatçılar yalnızca yetenekleriyle değil, cinsiyetleriyle de sürekli mücadele etmek zorunda kaldılar. Bu mücadelenin en belirgin yönlerinden biri de ciddiye alınabilmek için giyinme biçimlerini bile sorgulamak zorunda kalmalarıydı.
Kadının Kıyafeti Üzerinden Var Olma Çabası
Kadın sanatçılar için bir dönem, yetenek kadar önemli olan bir diğer konu “erkek kılığına girmek” oldu. Erkek kıyafetleri giymek, sadece fiziksel rahatlık sağlamakla kalmıyordu. Aynı zamanda “erkek gibi” görünmenin, kadınların da bir şeyler yapabileceğini ispatlamak gibi bir anlamı vardı. Toplumsal cinsiyetin dayattığı kalıplara kafa tutan bu kadınlar, kıyafetleriyle adeta kimlik mücadelesi veriyorlardı.
Frida buna güçlü bir örnek. O, kıyafet tercihlerini yalnızca bir rahatlık meselesi olarak görmüyordu. Erkek kıyafetlerini devrimci kimliğinin bir parçası olarak taşıdı. Kadın ya da erkek kıyafeti giymek onun için sabit bir tercihten ziyade, istediği zaman istediğini giyebilme özgürlüğünün simgesiydi. Frida, giysi tercihiyle hem toplumsal cinsiyet rollerini sorguluyor hem de sanatının politik boyutunu güçlendiriyordu.
Rosa Bonheur: Tuvallerin Ötesinde Bir Direniş Örneği
19.yüzyılın önemli ressamlarından Rosa Bonheur da benzer bir yol izledi. Açık alanlarda eskizler yapabilmek ve gözlem yapabilmek için sadece erkeklerin olduğu mekanlarda bulunmak zorundaydı. Bu durum, Bonheur’u erkek kıyafetleri giymeye mecbur bıraktı. Ancak o, bu tercihini sadece bir zorunluluk olarak görmedi. Devletten özel izin alarak bu kıyafetleri giymesi, kadının sanat dünyasındaki görünmezliğine karşı da bir başkaldırıydı. Bonheur’un erkek kıyafetleriyle dolaşması ve seyahat etmesi, sanatını icra edebilmesi için bir nevi “koruma kalkanı” gibiydi. Erkek kıyafetleri, ona yalnızca fiziksel hareket alanı değil, toplumsal ciddiyet de kazandırıyordu.
Görünmezlikten Günümüze: Hala Eşitlikten Uzağız
Bugün kadın sanatçılar geçmişe göre daha görünür. Ancak bu görünürlük, geçmişte gölgede kalmış kadın sanatçıların hak ettikleri değeri görmesi anlamına gelmiyor. Erken dönem kadın ressamlar, aynı dönem erkek sanatçılara oranla çok daha az biliniyor ve eserleri çok daha az tanınıyor. Bu durum yalnızca sanatın cinsiyetçi tarih yazımıyla ilgili değil, aynı zamanda kültürel mirasın nasıl şekillendiğini gösteren çarpıcı bir örnek.
Kaç Kişi Tarihin Tozlu Sayfalarında Kaldı?
Burada şu soruyu sormak gerekiyor: Tarih boyunca kaç insan, emeği ve üretimiyle topluma katkı sunmasına rağmen adını duyuramadı? Cinsiyeti, ırkı, sınıfsal konumu ya da kimliğinden dolayı kaç kişi tarihin görünmez kahramanı olarak kaldı? Sanat tarihi dediğimiz şey, aslında kimin anlatılmaya değer bulunduğu ve kimin sessizce yok sayıldığıyla doğrudan bağlantılı bir anlatı. Kadın olsun erkek olsun, tarihte kaç kişinin yaptıkları, o büyük resmi tamamlayan ama isimleri silinmiş fırça darbeleri gibi kayboldu?
Kadın sanatçıların giyinme tercihleri, bir kıyafet meselesinden çok daha fazlası. Bu tercihler, sanatçının toplumla ve kendi kimliğiyle kurduğu ilişkinin bir parçası. Kadın sanatçıların kıyafet üzerinden verdikleri bu mücadele, bugün de kadınların toplumsal ciddiyet kazanma çabalarının bir yansıması olarak karşımıza çıkıyor.
